مىكرد آنها مراقبش بودند . حالا در عصر ماشين ، بشر با قدرت فكرى و مغزى خودش توانسته چيزى را اختراع و ايجاد كند كه او به جاى انسان كار كند با مقياس بسيار وسيع ، يعنى به جاى صد انسان يا هزار انسان و يا ده هزار انسان كار كند ؛ احتياج به انسان فقط از نظر مراقبت باشد كه همين جور هم هست ، منتها هرچه كه صنعت كاملتر مىشود اختيار را از انسان بيشتر مىگيرد يعنى صنعت وقتى كه ناقصتر است انسان با ماشين شركت مىكند ، يك مقدار از كار را انسان انجام مىدهد يك مقدار را ماشين . مثلًا در چاپخانه‌هايى كه تا چند سال پيش بود يك اهرمى وجود داشت كه يك انسانى بايد اين را بچرخاند تا اين ماشين حركت و چاپ كند . بعد ماشينهاى كاملترى آمد كه خود ماشين اين كار را انجام مىدهد و احتياجى نيست كه با دست آن را حركت بدهند . بعد كارگر كارش فقط اين بود كه بيايد حروف را بچيند ، غلطگيرى كند و بعد حروف را بريزد . بعد ماشينهاى روتاتيو آمد . حالا اين ماشينها كه آمده خيلى از اين كارها را از دست كارگرها گرفته يعنى با اينكه كار را با مقياس وسيعتر از سابق انجام مىدهد احتياج به كارگر كمترى دارد ، حتى يك قسمت مراقبتها را هم خودش انجام مىدهد . مثلًا در كارخانه‌هاى نخريسى يكى از مراقبتهايى كه كارگر بايد بكند اين است كه بايد مراقب باشد كه اگر نخِ يكى از دوكها پاره شد فوراً با دست آن قسمت را نگه دارد و بعد سر اين دو نخ را به يكديگر گره بزند ، دومرتبه دگمه را بزند تا ماشين كار كند . دو سه سال پيش به كاشان رفته بوديم ؛ وقتى كه [ كارخانهء نساجى را ] نشان دادند ديديم از جمله چيزهايى كه حالا به صورت خودكار درآمده اين است كه همين‌طور كه اين دستگاه دارد كار مىكند ، يك جا كه يك نخ پاره مىشود ، به‌طور خودكار آن قسمت مىايستد ، بعد يك دستگاه ديگر مىآيد سر اين دو نخ را به همديگر گره مىزند و آنگاه دومرتبه كار مىكند ؛ يعنى نياز به كارگر هم از بين رفته . . . « 1 » نمى توان گفت هيچ فرقى ميان اين و آن [ يعنى ماشين و ابزارهاى سادهء گذشته ] نيست . فرق ، بديهى است : آنجا ابزار وسيلهء دست انسان است ، اينجا انسان ابزارى ساخته كه خودش كار مىكند . در آنجا فقط در موردى كه حيوان به جاى انسان كار كند آن هم از باب اينكه موجودى است كه شعور و حيات دارد يك مقدار مثل انسان كار مىكند ، ولى در اينجا اصلًا انسان دستگاهى ساخته كه خودش كار مىكند . خيلى تفاوت است ؛ تفاوت ميان اين ابزار و آن ابزار واقعاً ماهوى است . پس اين نظريه هم مردود است . نظريهء ديگر اختلاف در قوهء محرك است . [ در جواب مىگوييم : ] نه ، اختلاف صرفاً در قوهء محرك نيست كه فقط آن قوه‌اى كه حركت مىدهد [ فرق مىكند . ] اختلافْ اين است كه اين

--> ( 1 ) [ چند ثانيه‌اى در نوار افتادگى دارد . ]